Aktualizacja: 21 stycznia 2003   

Historia Małkini

       Legenda dotycząca Małkini głosi, że wieś Małkinia wyrosła wokół karczmy, którą zbudowała przy gościńcu nad Bugiem Żydówka Małka. Małkinia to nazwa miejscowa, którą można zaliczyć do źródła etymologicznego bałtyckiego.
       Oprócz legend i podań w historii Polski istnieje również kilka udokumentowanych wzmianek dotyczących Małkini i jej okolic.
       Pierwsza wzmianka pisana o Małkini pochodzi z dokumentu księcia Konrada Mazowieckiego, wydanego biskupom płockim w 1203 roku, gdzie wymieniono Brok jako gród obronny mający 18 wsi - w tym Małkinię. Brok i wspomniane wsie został nadany biskupom płockim w nieznanym czasie i pozostał w ich rękach do 1795 r.
Druga wzmianka pisana o Małkini pochodzi z Kamieńczykowskiej Księgi Sądów Bartnych o nadaniu Brokiwi dnia 26 marca 1501 r. praw miejskich.
W XVII w. Małkinia była jedną z największych wsi czynszowych Mazowsza. Posiadała szerokie przywileje, w tym przywileje bartne. W 1751 r. biskupi płoccy nadali mieszkańcom Małkini prawo sprzedawania własności, wyrębu boru na łąkę i grunta role, polowania, wybierania barci, wybierania syty bartnego i wójtów. Mieli za to płacić 48 złotych polskich od włóki gruntu.
W 1806 r. W Małkini dekretem biskupów płockich założono szkołę parafialną.
W latach 1817-1821 w Małkini była poczta, trzy wiatraki, szynk - karczma, zdun i kowal.
Już w pradziejach Polski przez Małkinię przebiegał szlak handlowy z pierwszej stolicy Polski - Gniezna, przez Płock, Wyszogród i dalej wzdłuż rzeki Bug przez Małkinię, Nur, Drohiczyn, Brześć, Pińsk, Turów do Kijowa - stolicy Rusi Kijowskiej. Był to bardzo ważny szlak łączący stolice dwóch państw i sąsiadujące z Polską na zachodzie Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, a na wschodzie Ruś. Dzięki usytuowaniu wsi na tak ważnym szlaku, Małkinia miała możliwość kontaktu z cywilizowanym światem.
       Od 1560 roku małkinianie mogli modlić się w murowanej świątyni, której budowę w Broku zakończył płocki biskup - Andrzej Nosakowski.
       "Potop" szwedzki: 1655-1660, zniszczył miasto Brok i okoliczne wsie, m. in. Małkinię. Na przełomie maja i czerwca 1657 roku przez tereny Małkini przechodziły oddziały wojsk szwedzkich, dowodzone przez Karola Gustawa i sprzymierzone z nim wojska węgierskie Jerzego II Rakoczego. W celu podniesienia gospodarczego stanu Puszczy Białej, zaludnienia opustoszonych po "potopie" wsi i zagospodarowania zdewastowanych terenów, biskupi płoccy przeprowadzili w latach 1730 1790 akcję osiedleńczą, sprowadzając do Małkini Górnej i Małkini Dolnej Kurpiów z Puszczy Zielonej.
       W XII wieku Małkinia Górna była jedną z największych wsi czynszowych nad Bugiem. Kurpiów osadzono na prawie czynszowym, nadając udziały najmniej jednowłókowe, gdy chłopi pańszczyźniani mieli wówczas tylko pół i ćwierćwłókowe gospodarstwa.
       Przywilejem biskupów płockich z 1751 roku, Małkinia, Błędnica i Sumiężne otrzymały prawo wybierania wójtów, sprzedawania własności, kurdunku boru na łąkę i grunta, wybierania barci, polowania.
       W 1815 roku Małkinia liczyła 46 domów i 315 mieszkańców.
       Pruski zaborca po zaborach Polski odebrał przywileje nadane Małkini i wieś włączył do dóbr rządowych. Po utworzeniu Królestwa Polskiego mieszkańcy Małkini w 1817 roku złożyli zbiorową petycję do władz carskich o odzyskanie utraconych praw, lecz nie dała ona rezultatu.
       W latach 1851-1852 Małkinię Górną i Małkinię Dolną połączono w jedną wieś, na 1415 morgach i 155 prętach urządzono 46 osad rolnych, 9 ogrodniczych, 1 kowalską, 1 leśną i szkolną.

POWSTANIE STYCZNIOWE


       Z historii Małkini i okolic należy wspomnieć wydarzenie z 23 stycznia 1863 roku, kiedy to powstańcy uderzyli na pociąg, którym przejeżdżali oficerowie carscy. Zniszczono most na rzece Bug, przerwana została komunikacja kolejowa pomiędzy Warszawą, a Petersburgiem - ówczesną stolicą imperium rosyjskiego. Był to początek akcji powstańczych w tym rejonie Polski. Wybór Małkini, jako celu pierwszych akcji powstańczych nie był dziełem przypadku, przez Małkinię przebiegała zbudowana w 1862 roku linia kolejowa łączącą Warszawę z Petersburgiem. W tym czasie na terenie Królestwa Polskiego podległego Rosji istniały tylko trzy linie kolejowe: Warszawa -Wiedeń, Skierniewice - Bydgoszcz i wspomniana wyżej Warszawa - Petersburg.
       Od połowy XVIII wieku Małkinia należała do powiatu ostrowskiego, utworzonego na mocy carskiego ukazu z 31.12.1866 roku. Powiat obejmował 5 miast i 10 gmin miejskich, m.in. gminę Nagoszewo, w skład której wchodziła wieś Małkinia.

Od 1862 roku w Małkini działa Urząd Pocztowy w budynku przy ulicy Nurskiej.
       W 1867 roku z podziału gminy Nagoszewo powstała gmina Orło, do której została włączona Małkinia.
       W 1887 roku uruchomiono kolejną linię kolejową Małkinia - Siedlce. W 1893 roku ruszył pociąg do Ostrołęki. Wszystkie linie kolejowe z Małkini były dwutorowe. Małkinia stała się ważnym węzłem kolejowym.
       W 1880 roku drogę drugiego rzędu przedłużono z Małkini przez Nur do Ciechanowca, w późniejszych latach połączono również Małkinię drogą bitą z Siedlcami, przez Kosów i Sokołów.
       W XIX wieku w Małkini istniał poligon artyleryjski, otworzono aptekę, na stacji lejowej istniała szkoła kolejowa dla pracowników kolei Warszawsko - Petersburskiej - odcinka Tłuszcz - Czyżew i była to szkoła rosyjska bez nauki języka polskiego.

I WOJNA ŚWIATOWA

  Na przełomie XIX i XX wieku Małkinia i okolice znalazły się w odległości około 100 km. od granicy wielkiego mocarstwa - Rosji i jednego z najsilniejszych państw świata - Niemiec. W Małkini znalazła się jednostka szkoleniowa artylerii wojsk rosyjskich ( poligon) oraz magazyny zbożowe. W czasie działań wojennych stację kolejową w Małkini usiłowano zbombardować za pomocą sterowca Zeppelin. Bomby spadły na zabudowania żydowskie przy ulicy Piaski wzniecając pożar i siejąc panikę wśród ludności.

Wojna Polsko - Rosyjska 1920 roku

   Na początku sierpnia 1920 roku wojska Rosji sowieckiej dotarły w rejon Małkini. Bezpośrednio na Małkinię nacierały 3 Armie sowieckie ze składu Frontu Zachodniego, dowodzonego przez Marszałka Michaiła Tuchaczewskiego. Małkini broniły jednostki 8 Dywizji Piechoty, dowodzonej przez Pułkownika Stanisława Burhart - Bukackiego. Natarcie bolszewików udało się powstrzymać w rejonie Małkini przez 3 dni ( 2-4 VIII 1920 r). Żołnierze polegli w czasie walk pod Małkinią w 1920 roku spoczywają na cmentarzy Żołnierzy Polskich w Małkini Górnej przy ulicy Leśnej.

OKRES MIĘDZYWOJENNY

  2 sierpnia 1919 roku utworzono województwo białostockie, powiat ostrowski wraz z gminą Orło, w skład której wchodziła wieś Małkinia, znalazł się w tym województwie. W samej miejscowości Małkinia mieściła się siedziba Urzędu Gminy Orło. Okres międzywojenny to czas intensywnego rozwoju Małkini, jako osady. W Małkini pojawiły się pierwsze zakłady przemysłowe; huta szkła, tartak, wytwórnia lemoniady, rzeźnia, piekarnie. Pracowała również fabryka papy i fabryka urządzeń rolniczych. Na terenie gminy działały dwa młyny wodne na rzece Bug. Duża część ludności, tu zamieszkałej, zajmowała się handlem i usługami. Istniała służba zdrowia, apteka, w 1920 roku utworzono szpital, w którym leczono inwalidów wojennych.

 

II wojna światowa

  Już 1 i 2 września 1939 roku niemieckie samoloty bombardowały na stacji w Małkini rozładowujące się oddziały 1 DP Legionów.
       4 września 1939 roku małkiński węzeł kolejowy i sama miejscowość były celem silnych bombardowań lotnictwa niemieckiego. 70 samolotów wroga dokonało nalotu na Małkinię, wzniecając pożary i powodując wiele ofiar wśród ludności cywilnej.
       28 września 1939 roku do Małkini dotarły wojska ZSRR - 6 Korpusu Konnego ze składu 10 Armii Frontu Białoruskiego. W układzie o przyjaźni i granicy z dnia 28.09.39r, pomiędzy Niemcami i ZSRR przesunięto linię graniczną na wschód. Wojska ZSRR wstrzymały swój marsz i cofnęły się z Małkini do pobliskiej wsi nad Bugiem - Podgórza, gdyż granica miała przebiegać wzdłuż rzeki Bug i do Małkini, a dalej od Małkini wzdłuż linii kolejowej do Ostrołęki i rzeki Narew.

 

Lata okupacji niemieckiej 1939 -1944

     Okupant na zajętych przez siebie terenach utworzył Generalne Gubernatorstwo. Wówczas po raz pierwszy pojawiła się nazwa Gminy Małkinia - powstała z części Gminy Orło, w skład której weszły wsie: Borowe, Biel, Błędnica, Daniłowo, Daniłowo Parcele, Daniłówka II, Glina, Klukowo, Kańkowo, Kaczkowo Stare, Kaczkowo Nowe, Małkinia Górna, Małkinia Dolna, Niegowiec, Orło, Sumiężne, Żachy Pawły.
       Od stycznia 1940 roku w Małkini działały: Niemiecka Poczta, Posterunek Policji Granicznej, Zarząd Dworca Kolejowego w ramach Niemieckiej Kolei Wschodniej, Komisariat Celny Małkinia.
       W latach 1939 - 1941 w pobliżu Małkini przechodziła granica niemiecko - sowiecka. W czerwcu 1941 roku w rejonie Małkini rozmieszczone były jednostki niemieckiej Grupy Armii Środka, tj. 3 Grupa Pancerna i 9 Armia. Po drugiej stronie granicy rozmieszczone były wojska 10 Armii ZSRR. Po odrzuceniu Armii Czerwonej w głąb Rosji granica międzypaństwowa pod Małkinią nie została zlikwidowana, lecz stała się granicą między Generalnym Gubernatorstwem, a Trzecią Rzeszą Niemiecką. Niemieckie służby celne i graniczne pozostały w Małkini, jednak szczelność granicy zmalała. Terytorium administracyjne Gminy Małkinia nie uległo zmianie.
       W okresie okupacji hitlerowskiej przez Małkinię przechodziło szereg transportów Żydów z Polski i wielu krajów Europy, kierowanych do pobliskiego obozu zagłady w Treblince, jednego z czterech największych obozów koncentracyjnych świata, gdzie zginęło około 800 tys. osób, głównie Żydów. Przez Małkinię przechodziły również transporty jeńców radzieckich do obozów w Grądach i Komorowie.
       23 sierpnia 1944 roku 48 Armia I Frontu Białoruskiego zdobyła Małkinię i okoliczne wsie, Małkinia została wyzwolona z pod okupacji hitlerowskiej.

Czasy powojenne

 Po II wojnie światowej przywrócono podział administracyjny z 1939 roku, z tą różnicą, że powiat ostrowski wraz z gminą Orło ( w skład której wchodziła Małkinia) znalazł się w województwie warszawskim. W 1954 roku utworzono z gminy Orło Gromadę Małkinia Górna.
       Gminę Małkinia Górna w obecnym kształcie utworzono 1 stycznia 1973 roku, a w jej skład weszło 24 sołectwa. W 1975 roku po reformie administracyjnej kraju - gmina Małkinia znalazła się w województwie ostrołęckim.
       Na dzień dzisiejszy w skład gminy Małkinia Górna wchodzi 26 sołectw - w tym 27 miejscowości. Gmina w obecnym kształcie podzielona jest rzeką Bug.


Źródło: Dane z Urzędu Gminy w Małkini Górnej

Małkiński Serwis Internetowy

webmaster: Mirosław Dylewski

Serwer udostępnia firma "TV-EURO-SAT" Marek Gzowski